CHAPTER 1
INTRODUKSIYON
Likas na sa karamihang Pilipino ang pagkain ng ampalaya. Ang mga iba ay nasasarapan dito kahit mapait ngunit may mga may ayaw rin nito. Naisip kong talakayin sa papel na ito ang mga benepisyong dulot ng ampalaya sa kalusugan ng tao. Umusbong ang interes na ito nang aking mapansin ang pagkahilig ng mga Ilocano (o karamihan ng mga Pilipino) sa mapapait na pagkain katulad ng ampalaya at nang aking mapuna na tila nanu-numbalik ang interes ng mga tao sa mga herbal na gamot
Isa lamang ang pagiging gamot o suplimento ng ampalaya sa maaaring gawin ng ampalaya sa kalusugan ng tao. Dahil dito, mahalaga na malaman ng mga tao ang mga benepisyo at masamang epekto ng gulay na ito sa kalusugan ng tao.
Ang ampalaya ay tanyag dahil sa mapait nitong lasa. Batid rin na mainam sa kalusugan ang ampalaya at sinasabing nakakapagpababa ng sugar level sa dugo na nakakatulong sa paggamot ng diabetes mellitus dahil sa mga taglay nitong sustansiya. Gayunman, hindi dito nagtatapos ang mga kayang gawin ng ampalaya dahil kahit tila simple ito, maraming mahahalagang bagay na hindi pa alam ng nakararami ang nagagawa ng gulay na ito.
Layunin
Nilalayon ng papel na ito na ipamulat sa mga tao ang mga benepisyo at masamang dulot ng ampalaya sa kalusugan ng tao at ang mga tamang paraan ng mga paghahandang gagawin dito.
Susubukan din ng papel na ito na subukang hikayatin ang mga tao na alamin ang wastong kalagayan ng kalusugan bago kumain ng ampalaya at mabigyan ang mga tao ng alternatibong pagpipilian sa gamot o suplimento na magagamit sa kanilang pangangailangan.
CHECK IF CONCEPT PAPER OR NOT SHOULD BE FOLLOWED
OR IF SCOPE AND DELIMITATION SHOULD BE ADDED
CHAPTER 2
ANG AMPALAYA
Isa lamang ang pagiging gamot o suplimento ng ampalaya sa maaaring gawin ng ampalaya sa kalusugan ng tao. Dahil dito, mahalaga na malaman ng mga tao ang mga kapwa mabuti at masamang nagagawa ng gulay na ito sa katawan ng tao,
Ang momordica charantia L. ay tinatawag na bitter gourd sa Ingles, ampalaya sa Tagalog, parya sa Ilocano, apalia sa mga Kapampangan, at palia sa mga Bisaya. Tumutubo ito sa maiinit at mahalumigmig na bansa tulad ng Pilipinas at iba pang parte ng Asya, partikular sa Timog Silangang Asya, Amazon, at Caribbean (http://www.medicalhealthguide.com/articles/ampalaya.htm).
Tumutubo ang ampalaya sa ilang mga lugar sa Asya, Caribbean, Amazon, at ilan pang mga lugar na may tropical o subtropical na klima. Lumalaki ng hanggang limang metro na may amlay na hahaba ng hanggang 20 na sentimetro.
Dahil na rin siguro sa pagiging tanyag ng ampalaya bilang masustansiya, nagkaroon ng maling akala ang ilang tao tungkol sa pagkain ng nito. Ayon sa talumpati ni Isidro Sia na pinamagatang Hinggil sa Paggamit ng Mahogany, Malunggay, at Ampalaya sa mga Komunidad:
Ang ampalaya (gayundin ang talbos ng kamote at malunggay) ay may undeserved “notoriety” na makakapagpataas ng presyon ng dugo. Dahil dito marami sa komunidad na may altapresyon ang umiiwas sa mga gulay na nabanggit. Nakuha marahil ang ganitong mito sapagkat naiugnay ng karaniwang tao na ang mga gulay na nabanggit ay masustansiya kaya nagpapataas ito ng presyon ng dugo.
Karaniwan ginagamit ang ampalaya bilang pagkain at halamang gamot. May iba-iba ring klase ng paghahanda sa gulay na ito. Iba ang paghahanda at paggamit sa dahon, bunga, buto, tangkay, o ugat nito. Ang iba ay pinakukuluan samantalang ang ilan ay dinudurog hanggang makuha ang katas ng mga ito.
Kung may ibang paghahanda sa iba’t-ibang bahagi nito, ganoon din sa kanilang sakit na gagamutin. Binibigyang lunas ng ilan ang sakit sa tiyan at balat samantalang ang iba ay binabawasan naman ang kirot na nararamdaman ng mga may rayuma. Kasama pa rito ang naidudulot ng pagkain mismo ng bunga o dahon nito.
Subalit may mga masamang dulot din na makukuha sa paggamit ng ampalaya. Hindi angkop sa katawan ng ibang tao ang ilang sangkap nito. Posibleng dumanas o magpalala ng sakit ang gagamit nito na hindi akma sa kanilang kalusugan.
Samakatuwid, kinakailangang alamin nang maigi ang sariling katawan bago gumamit ng ampalaya para sa kalusugan. Mahalaga ring malaman ang tamang paghahanda dito upang maibsan o maiwasan ang paglala o pagkuha ng sakit mula dito.
CHAPTER 3
ANG AMPALAYA BILANG HALAMANG GAMOT
Matagal nang ginagamit ang ampalaya bilang pagkain. Ilan sa mga patunay dito ang mga nailimbag na mga aklat na nakasentro sa paggamit ng mga halamang gamot. May mga patunay rin na ang mga unang tao ay gumagamit na ng mga dahon at puno para sa kanilang mga sakit noon pa at sa mga bayan sa Amerika at Europa, marami sa mga kompanya ang gumagawa ng mga gamot at preparasyones para sa gamot na kanilang kinukuha sa mga halamang gamot (Flores at Tavera 1985, 2).
Ayon pa kay Freddie Webb na dating Chairman ng Committee on Health, wala pang nairereport na overdose ng ampalaya kaya naman madaling sabihin na ang anumang kinakain sa pang araw-araw ay hindi masama kung gagamitin bilang medisina. Pinatunayan ito ng ilan sa mga pagsusuring ginawa ng iba’t-ibang instituyong nagsagawa ng pagnanaliksik at pagsusuri. Marami sa mga institusyong nagsagawa ng pagsusuri ay nakabase sa Pilipinas at ibang bansa.
Ayon sa artikulong About Ampalaya - Bitter Melon (Momordica charantia Linn), ang ampalaya ang may pinakamaraming dokumentadong scientific reports na nagsasabing may kakayahan ito upang makapagpababa ng lebel ng sugar sa dugo ng tao. Ito ay pinatunayan nina Dr. William D. Torres, PhD, na dating director ng Philippine Bureau of Food and Drugs, A. Raman, PhD , at C. Lau, PhD, kapwa mula sa Pharmacognosy Research Laboratories Department of Pharmacy King’s College London, United Kingdom.
Dahil na rin siguro sa pangangailangan ng mga tao, minabuti na ng Kagawaran ng Kalusugan (DOH) na magtalaga ng opisina para masolusyonan ang mga agam-agam ng mga tao ukol sa mga halamang gamot at pati na rin maiwasto ang mga kaalaman dito. Ito ang Traditional Medicine Unit na responsable sa pagpapatibay sa pagiging ligtas at mabisa ng 78 na halamang gamot. Sampu sa mga halamang gamot na ito ang “scientifically validated” at “folklorically validated” naman ang iba pa (Webb 1996, 4).
Kapareho ng mga ibang naunang resulta sa mga pagsusuri ang natuklasan ng DOH. Dahil dito, isinama na ng DOH ang ampalaya (para sa diabetes) bilang isa sa sampung “scientifically validated” na halamang gamot. Isa sa sampung halamang gamot na inirerekomenda nila ang talbos ng ampalaya bilang dekokyong iinumin o bilang gulay para sa mga pasyenteng may non-insulin dependent diabetes (Sia 1996, 26).
Isang pahayag din mula sa September 2003 isyu ng Journal of Ethnopharmacology ang nagpapakitang ang katas ng sariwa at tuyong ampalaya ay nagpapababa ng blood sugar level nang 48%, na katumbas ng pag-inom ng gamot para sa hyperglycemia. Ito ay mainam para sa mga may mataas na blood sugar level ngunit maaari itong delikado para sa mga may normal na blood sugar level (Vandermark 2012).
Mainam ngang gumamit ng ampalaya ang mga taong may mataas na lebel ng blood sugar ngunit kailangang alamin ang tunay na kalagayan ng katawan at mga sangkap ng mga gamot, pagkain, o inumin na ginagamit natin kasabay ng pagkonsumo ng ampalaya.
Isa pang sakit na posibleng makuha mula sa ginagawa ng ampalaya sa lebel ng blood sugar ang hypoglycemia coma. Ito ay ang pagkakaroon ng kakulangan ng glucose sa katawan na nakakaapekto sa utak sa paghahanap nito ng alternatibong pagmulan ng enerhiya (Tramilton, 2012). Maaaring ring dumanas ng hypoglycemia ang taong kokunsumo ng ampalaya kasabay ang sulfonylureas (McWhorter 2012).
Kinakailangan rin ng ibayong pag-iingat sa paggamit ng ampalaya ng mga taong may G6PD deficiency (o Glucose-6-Phosphate-Dehydrogenase deficiency) ay maaaring magkaroon ng “favism” pagkatapos kumain ng ampalaya. Ang favism ay sinasabing nakakapagdulot ng anemia, sakit sa ulo, lagnat, sakit sa tiyan, at comatose sa ibang tao (Roe 2012).
Ayon sa Memorial Sloan-Kettering Cancer Center (MSKCC) sa New York, ginagamit din ang ampalaya upang gamutin ang cancer, mataas na blood sugar at cholesterol, viral infections, at immune sytem-related disorders (Vandermark 2012).
Isa pang MIKROBYOng, maliban sa virus, na nilalabanan ng ilang sangkap ng ampalaya ay ang isang klase ng bacteria. Napag-alamang ang katas ng dahon ng ampalaya ay nagtataglay ng antibacterial properties na laban sa gram-positive bacteria (Galvez Tan at Galvez Tan 1988, 6).
Tila karaniwan ring ginagamit sa mga may sakit sa respiratory system ang ampalaya. Sa Pilipinas, karaniwan ginagamit ang dahon nito sa mga batang may ubo dito sa Pilipinas. Sa mga may sipon naman ginagamit ito ginagamit sa Jamaica (Big Traveler 2011)
Base sa pagkakahalintulad ng iba’t-ibang sanggunian, maaaring ipagpalagay na isa sa mga tradisyunal na gamit ng ampalaya bilang halamang gamot ay ang paggamot sa mga sakit na may kinalaman sa tiyan.
Gumagamit ang ibang tao ng ng ampalaya upang magpurga. Ayon sa foodrecap.net/health/ampalaya-leaves, ang minatamis na pinagpakuluan ng dahon ng ampalaya ay mainam na pantanggal ng mga parasitic intestinal worms. Ang dahon din nito ay ginagamit din bilang antipyretic (tumutulong sa pagpapababa ng temperatura ng tao upang maiwasan o hindi lumala ang lagnat).
Hindi lang pampurga ang gamit ng tubig pinagpakuluan ng dahon ng ampalaya. Nakatutulong sa sakit ng tiyan ang tubig na pinakuluan ng dahon ng ampalaya (Big Traveler, 2011). Dagdag pa ng awtor ng artikulo na ang pinagpakuluang tubig sa dahon ng ampalaya ay mainam ring inumin bilang tsaa at pantanggal ng sakit sa ngipin. Nakakapagpagaan din daw sa nararamdamang sakit mula sa rayuma at gout ang paggamit ng ampalaya.
Isa pa sa mga sakit na may kinalaman sa tiyan at digestive system ang sinasabing nagagamot ng ampalaya ay ang dysentery. Ang juice ng bunga nito ay maaari rin daw inumin ng mga may dysentery at upang magkaroon ng maayos na bowel movement. Maaaring pantapal sa almuranas ang ugat ng ampalaya (Galvez Tan at Galvez Tan 1988, 5).
Mapapansin rin sa maraming sanggunian na maaaring panlunas sa mga sakit sa balat ang ampalaya. Maaari raw gamiting pamahid sa balat na apektado ng leprosy ang dinurog na dahon nito (foodrecap.net/health/ampalaya-leaves, 2011). Ang pinaghalong katas ng dahon nito at langis ng niyog ay mainam na ipahid sa scabies (Galvez Tan at Galvez Tan 1988, 5).
Pinaniniwalaan ding ang pagkonsumo ng ampalaya ay makakatulong sa pagpapababa ng lebel ng leptin sa katawan, ayon sa pag-aaral ng Journal of Nutrition. Ang leptin ay isang hormone na sangkot sa metabolism, reproductive function, at weight regulation. Ang mataas na lebel nito sa dugo ay mai-uugnay sa pagdami ng visceral fats (Bruso 2012).
Marami man ang pinaniniwalaang benepisyo mula sa ampalaya, may mga ilang masamang dulot din ito sa mga tao. Marami sa mga bagong labas na pag-aaral sa ampalaya ang nagsasabing masama sa mga nagdadalang-tao ang ampalaya. Isa sa mga ito ay nagmula sa artikulong Bitter Melon Side Effects ni Traci Vandermark:
Ito ang sinasaad ng isang report mula sa Creighton University Medical Center sa Nebraska. May sangkap raw ang ampalaya na monorcharins na maaaring STIMULATE ng uterus at magdulot ng premature birth o spontaneous abortion kaya naman hindi ito nirerekumenda sa mga buntis.
Ang pahayag na ito ay taliwas sa mga naunang ulat tungkol sa ampalaya. Isa na rito ang sinulat nina Emilino Flores at Rafael Tavera sa kanilang librong Medicinal Plants. Ayon sa libro nilang ito, ang ampalaya ay mabuti sa diabetes at sa hindi magka-anak. Maaring ang pagkakasalungat sa mga pahayag na ito ay dahil sa agwat ng panahon. Ang report ng Creighton University Medical Center ay kailan lang ng (INSERT YEAR HERE) samantalang noong 1985 pa nailimbag ang libro nina Flores at Tavera. Maaari ring ang hindi pagiging extensibo ng teknolohiya at pagsusuri noon ang isang dahilan ng pagsasalungat ng mga naturang pahayag.
Hindi lang mga babae o mga nagdadalang-tao ang kinakailangnang pansamantalang mag-ingat sa ampalaya. Ilang in vivo na pag-aaral ang nakapagpatunay na ang dahon at bunga nito ay may anti-fertility na epekto sa mga babaeng hayop at negatibong epekto sa sperm production ng mga lalaking hayop (Barretto 2012).
Maaari ring ipagpalagay na ang epekto ng ampalaya sa tiyan at/o sa buong digestive tract, lalo na sa pagpurga, ang isang dahilan ng hindi pagiging angkop nito sa mga nagdadalang-tao at kung mapapatunayan sa tao, ay maging sa mga kalalakihan.
Kilala nga ang ampalaya sa taglay nitong epekto sa lebel ng blood sugar. Gayunman, napag-alaman na may potensiyal ang ang gulay na ito na magdulot ng chemically-induced liver damage (Roe 2012).
Gayunman, nakakapanghinayang na nirerekomenda pala ng DOH ang ampalaya bilang alternatibong gamot para sa mga may problema sa atay (medicalhealthguide.com/articles/ampalaya.htm, 2011). Taliwas ang pahayag ni Roe sa rekomendasyon ng DOH ngunit tila sumasang-ayon ang pahayag ni Roe sa konklusyon ng pag-aaral na isinagawa ng Department of Physiology, Faculty of Medicine, University of Colombo, Sri Lanka na may TITLE na Effect of Momordica charantia on Key Hepatic Enzymes. Ayon sa konklusyon ng pag-aaral na ito:
Ang momordica charantia ay maaaring nagtataglay ng hepatoxins na makapagdudulot ng cellular damage sa molecular level ngunit ito ay hindi magdudulot ng SIGNIFICANT histopathological na pagbabago o sa kabialng banda ay maaaring ang halaman ay may enzyme inducing effect.
Isa pang kailangang pansinin ang epekto ng mga buto ng ampalaya. Sinasabi kasi ng MSKCC na delikado sa mga bata ang pagkain ng mga buto ng ampalaya dahil maaari silang dumanas ng pagsusuka, diarrhea, at maging pagkamatay (Vandermark 2012). Dagdag pa ng medicalhealthguide.com/articles/ampalaya.htm, maaaring may sangkap ang ampalaya na mga alkaloid na hindi akma sa katawan ng ibang tao. Mayroon itong sangkap na quinine, glycosides, morodicine, at iba pa na nakakasama sa katawan ng ibang tao. Maaaring dumanas ng labis na paglalaway, pagsuka, paglabo ng paningin, at iba pa ang nakakonsumo nito na hindi angkop sa katawan niya (nutrition-and-you.com/bitter-gourd 2011).
Bago gumamit ng ampalaya at ng iba pang halamang gamot, kailangan ring pagtuunan ng pansin ang paghahandang gagawin sa mga ito. Ang mga paghahanda ay mayroong malaking halagang gagampanan sa paggamit ng halamang gamot.
Mainam na malaman ang mga panahong maaaring kulektahin ang mga halaman o bahagi ng halaman na kukunin. Ang iba’t-ibang bahagi ng halaman ay may iba’t-ibang tamang panahon upang pitasin. Karamihan ng halaman ay pinakamainam kulektahin sa panahon ng tag-araw (Maramba et al 1982, 1).
Kinakailangan ring maging malinis sa paghahanda at pag-iimbak sa mga nakulektang halamang gamot. Kung papakuluan ang isang bahagi ng halaman, mainam na pakuluan ito sa sapat na dami ng tubig sa loob 15 minuto. Magsimulang orasan ito kapag kumulo na ang tubig at hindi sa pagsalan ng lutuan. Ang pinagpakuluan ay gamitin sa loob ng 12 hanggang 24 oras. Ang paghahanda ng katas at pantapal ay gawin lamang sa oras na kakailanganin (Maramba et al 1982, 2).
Dagdag pa ng dalawang nabanggit na may-akda na dapat isang halamang gamot lamang ang gamitin para sa isang sintomas o sakit. Iminungkahi rin nila na magpakita na sa doktor kapag walang pagbabagong napapansin matapos ang 2 o 3 araw na paggamit ng halamang gamot.
CHAPTER 4
KONKLUSYON
Buod
Batid na sa marami ang ilang benepisyo ng ampalaya sa kalusugan ng tao lalo na ang kakayahan nitong magpababa ng lebel ng sugar sa dugo. Gayunpaman, maraming makabuluhang bagay pa ang kailangang matuklasan dito. Ilan sa mga bagay na hindi pa alam ng marami ay ang mga tamang paghahanda sa halamang gamot na ito, ang mga masamang dulot nito sa kalusugan at ang hindi nito pagiging angkop sa kalusugan ng ibang tao.
Nais mang gamitin ang ampalaya bilang alternatibong suplimento o gamot, mahalagang sumangguni pa rin sa mga espesyalista bago mag-atubiling gumamit nito upang malaman ang wastong kalagayan ng kalusugan. Nang sa gayon, maiiwasan ang maaaring masamang epekto nito sa kalusugan. Maraming pag-aaral na ang nabanggit na nagpapakitang mayroong posibilidad na maging masama sa kalusugan ng iba ang gulay na ito.
Kahit pa batid na ang mga benepisyo ng ampalaya sa kalusugan, mayroon pa ring pag-aalinlangan sa kakayahan nito. Gayunpaman, pinagtibay na ng DOH ang bisa ng ampalaya sa pagpapababa ng lebel ng sugar sa dugo. Ang ilang sinasabing benepisyo nito ay ipapasailalim pa sa ilang pag-aaral at pagsusuri.
Rekomendasyon
Nirerekomenda ng papel na ito na kumuha ng update hinggil sa ibang benepisyo ng ampalaya na hindi pa pinagtibay ng Kagawaran ng Kalusugan at ilan pang institusyong may kinalaman sa mga halamang gamot.
Ang pakikipanayam sa ilang taong nakasubok ng gumamit ng ampalaya bilang halamang gamot ay nirerekumenda rin.
